حکیم غیاث‌الدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم خَیّام نیشابوری در ۲۸ اردیبهشت ۴۲۶ در نیشابور دیده به جهان گشود. وی به خیامی و خیام نیشابوری و خیامی النّیسابوری نامیده شده است. از ریاضیدانان، ستاره شناسان و شاعران بنام ایران در دوره سلجوقی است. گرچه پایگاه علمی خیام برتر از جایگاه ادبی اوست و حجت الحق لقب داشته است ولی آوازه وی بیشتر به واسطه نگارش رباعیات است که شهرت جهانی دارد و رباعیاتش را به غالب زبان های زنده دنیا ترجمه نموده اند. ادوارد فیتزجرالد رباعیات او را به زبان انگلیسی برگردانده است که مایهٔ شهرت بیشتر وی در مغرب زمین شده‌است. یکی از برجسته‌ترین کارهای وی را می‌توان سر و سامان دادن گاه‌شمار ایران در زمان وزارت خواجه نظام‌الملک، که در دورهٔ پادشاهی ملک‌شاه سلجوقی (۴۲۶–۴۹۰ هجری قمری) بود، دانست.از دیگر خدمات او در حل حل معادلات درجه سوم و مطالعاتش پیرامون اصل پنج اقلیدس است که نام وی را در تاریخ علم ثبت نموده است. ابداع نظریه ای درباره نسبت های هم ارز با نظریه اقلیدس نیز مهم ترین کارهای وی بوده است. بنا به نظر اکثر مورخان و به قول معتبرتر وی از شاگردان امام موفق نیشابوری بوده است و برخی نیز خیام را شاگرد ابن سینا می دانند. بنا بر آنچه مورخان بیان داشتند او در تاریخ 12 آذر 510 خورشیدی در نیشابور درگذشت.

1235                                      aramgah-khayam

نیکی و بدی که در نهاد بشر است / شاید و غمی که در قضا و قدر است
با چرخ مکن حواله که اندر ره عقل / چرخ از تو هزاربار بیچاره تر است